Tính từ ngày đầu đặt chân lên đất Phú Riềng đến nay đã ngót bốn chục năm trường, thế mà tôi vẫn còn nhớ như in tâm trạng lúc đó. Bốn bề rừng già hoang vắng, chim kêu vượn hót lạnh lùng, chốn chốn nơi nơi đều là cỏ dại, bụi gai. Từ trên ô tô nhảy xuống, đoàn anh em Hà Nam chỉ còn khoảng một trăm năm mươi người. Rời Hải Phòng ra đi, chúng tôi đông đúc biết bao, chính sự đông đúc ấy làm dịu nỗi niềm riêng trong lòng những người xa nhà đi tha phương cầu thực. Giờ đây, sau lần chia năm xẻ bảy, chúng tôi chỉ còn lại một số cùng quê theo nhau tới cái chốn chẳng hứa hẹn điều gì tốt lành này. 

Cảnh thiên nhiên Phú Riềng tuy làm chúng tôi ngỡ ngàng, nhưng cái làm chúng tôi giật mình đề phòng chính là những người ra đón. Mấy thằng sếp xu-vây-dăng, quần áo ka-ki, mắt lừ lừ, soi mói, rình mò từng cử chỉ. Ánh mắt của chúng tịnh không một chút thiện cảm, độc ác và lạnh lẽo như mặt thú dữ đói hau háu nhìn mồi. Khi đứng chờ trình giấy tờ ở buy-rô (bàn giấy), ánh mắt của mấy thằng "xu" lướt qua chúng tôi như lưỡi dao cạo mỏng tang, sắc lẻm. Cùng với giọng nói gắt gỏng thù hằn, những đôi giày da lộn đóng đinh đầy đế và ngọn roi song ngoe nguẩy như rắn ngóc cổ báo hiệu một sự đối xử rất tàn bạo. 

Tất cả khiến chúng tôi cảm thấy mình đã sa vào chốn địa ngục. Sự nghi ngại cứ lớn mãi lên và dần trở thành một lời nguyền: "Sa vào chốn này thì chỉ có một sống một chết với bọn chúng mà thôi!". Ngót hai trăm anh em chỉ còn một con đường: sát lưng vào nhau, bảo vệ lấy nhau, chống cự cho kỳ thoát khỏi nanh vuốt của chúng. 

Ngay sáng hôm sau, trận đấu quyết liệt đầu tiên đã diễn ra. 

Bấy giờ là tháng 7 năm 1927. Bọn chủ Công ty Mi-sơ-lanh đang áp dụng chính sách roi vọt trắng trợn. Thằng chủ nhất tên là Tờ-ri-e (Tây Coóc) – một quan ba lính bộ thuộc địa cao lớn, khoẻ mạnh, mặt dữ như cai tù, đi đâu cũng vác ngọn roi mây to bằng ngón tay cái và đã tay đánh chết nhiều người. Mấy thằng xu-vây-dăng như Va-lăng-tanh (lưu manh hóa, đánh toàn nhằm chỗ hiểm) hay Mông-tây (đánh từ sáng đến tối gẫy nát hàng bó roi) ác chẳng kém. Duy có thằng chủ nhì quan hai già thì chuyên trò hiếp đáp nữ công nhân ngoài rừng. 

Sáng hôm ấy, bọn cai thổi còi gọi công nhân ra tập hợp điểm danh. Bốn chung quanh bãi trống, lính da đen súng cắm lê tuốt trần canh gác. Thằng Tờ-ri-e đứng giữa hô xếp hàng. Một thanh niên đau bụng chưa kịp đứng thẳng hàng đã bị Tờ-ri-e xông đến co chân đá giập lá lách, nằm giãy đành đạch. Va-lăng-tanh và Mông-tây sấn đến vút roi túi bụi. 

Đến lượt tôi, tôi giơ hai tay che đầu, cãi lại ngay: — Công-tờ-ra cấm đánh đập, sao lại đánh chúng tôi? Trong luật có ghi cấm đánh đập, người ta chết rồi kia kìa!

Tờ-ri-e sững mặt lại, rồi cười gằn rất đểu: — Nếu tao cứ đánh thì chúng mày định làm gì tao?

Tôi bướng bỉnh: — Các ông cứ đánh thì chúng tôi kiện ra tòa. Các ông làm trái luật!

Thằng Tờ-ri-e hầm hầm quật một roi thật mạnh lên đầu tôi rồi hét: "Donnez la cadeuille!" (Dần cho nó một trận dùi cui!). Trận mưa đòn giáng xuống. Tôi bị Tờ-ri-e và Mông-tây đánh ngã dúi xuống đất, đành cuộn tròn người lấy hai chân che bụng, che ngực. Anh em phá chạy thì bị lính da đen bắn chỉ thiên vây lại. Một số xông qua vòng vây ra rừng cũng bị đuổi bắt lôi xềnh xệch về. 

Tôi mê man, khi tỉnh dậy đã thấy mình nằm trong nhà tối, chân bị cùm tréo, khắp người nhơm nhớp máu. Tờ-ri-e ra lệnh gác cẩn thận, bỏ đói tôi. Đêm ấy và những tối sau, một anh công nhân làm bồi thương xót đã liều mạng lén lấy chìa khóa mang bánh mì, bát sữa, rồi thò que qua kẽ tường chọc chọc báo hiệu đút thức ăn cho tôi. 

Sau 3 ngày, Tờ-ri-e mở cửa, hất hàm hỏi: "Này, còn 'làm đầu' nữa hay thôi?". Tôi lặng thinh. Nó sai lính tháo cùm, xốc nách đưa tôi lên bệnh xá bôi thuốc rồi đe dọa: "Mày còn 'làm đầu' nữa, tao đánh chết bỏ ngoài rừng, nghe chưa?". 

Sau trận đòn phủ đầu, bọn xu-vây-dăng càng nện dữ. Chúng tôi nhịn nhục đi làm nhưng tối nào về cũng rì rầm bàn cách "chơi" lại bọn Tây. 

Vào dịp này, Nha Thanh tra lao động cử Đờ-la-ma đến xem xét. Tôi kín đáo dẫn y đi xem bệnh xá (nơi có anh Vũ Viết Thu bị Mông-tây đánh 50 roi cá đuối nát thịt da), chỉ gian nhà tối có cùm 9 lỗ và anh công nhân làng số 2 trần như nhộng bị cùm 1 tuần xanh như tàu lá. Nhưng rốt cuộc, sau bữa tiệc đêm của bọn chủ, Đờ-la-ma cầm tiền đút, quà biếu rồi về Sài Gòn, chẳng có gì thay đổi. 

Sang đầu tháng 10 năm 1927, chuyến công nhân mới 120 người từ Bắc Kỳ vào làng số 2 tiếp tục bị đánh phủ đầu. Trong số đó có Nguyễn Đình Tư – một tay chơi nổi tiếng. Anh Tư tuyên bố: "Sát nhất nhân, vạn nhân cụ" và sang làng số 1 gặp tôi bàn chuyện. Sau đó, anh Tư vận động anh em làng số 2 góp tiền mua thịt bò, rượu, hương nến ra rừng lập bàn thờ, cắt máu ăn thề sống chết có nhau. 

Lúc này tôi bị chuyển sang dọn dẹp ở bệnh xá. Một buổi sáng, khi tôi đang phát thuốc ký ninh thì Mông-tây đến điểm danh và dùng gỗ roi song gõ lên đầu từng người. Đến gần anh Tư, thình lình anh thét lên: "Anh em ơi! Chém chết nó đi!". 

Lưỡi búa nguyệt mài bén trong tay anh Tư vung lên bổ thẳng xuống bả vai Mông-tây. Thằng xu quẫn trí chạy về boong-ga-lô, anh Tư khoa búa đuổi theo hô "Ráp vô! Ráp vô!". Đến cầu thang gỗ, Mông-tây bị trúng tới 9 lưỡi búa; nhát cuối cùng bửa hẳn một nửa mặt. 

Bọn cai Tây và lính da đen xả súng. Chúng vây càn quét rừng, bắt 40-50 người, giương súng bắn chết và chôn sống nhiều anh em ngay ngoài rừng để bón cho cây cao su. Những người trốn xa thì bị lính dõng Mọi chặt đầu, cắt tai về nộp lấy thưởng. Mấy người bị thương bỏ ngoài thềm bệnh xá không cho băng bó cũng mất máu mà chết. 

Anh Tư và những người bị bắt bị giải ra Biên Hòa tra tấn. Tòa án Biên Hòa xử anh Tư tử hình và hai án chung thân cho hai công nhân khác. Mấy anh em rất khảng khái nhận việc mình làm. Sau vụ đó, Tờ-ri-e và Va-lăng-tanh càng điên cuồng đánh chết hàng chục mạng người vùi xác ở vườn su non. Tôi bị Tờ-ri-e bắt lên kiểm tra đầu ngón tay xem có vết cắt ăn thề không, nhưng không có bằng chứng nên phải thả ra. 

Đến cuối năm 1927, ở làng số 2 có anh Nguyễn Văn Chánh làm cai ta nhưng rất tốt, thường đứng gác cho anh em lãn công. Một buổi sáng, Va-lăng-tanh ra săng-chi-ê vô cớ gây chuyện, hất lưỡi cuốc hơi gợn vào mặt anh Chánh. Anh Chánh cãi lại, Va-lăng-tanh co chân đá phốc vào mạng mỡ làm anh gục tại chỗ, sùi bọt mép và qua đời để lại vợ cùng hai con thơ. 

Đêm đó, tôi vận động chị vợ anh Chánh đứng tên gửi đơn kiện. Nhưng pháp luật thực dân kéo dài vụ án suốt 5 tháng điều tra, 3 ngày xử. Cuối cùng, Tòa án Biên Hòa tuyên Va-lăng-tanh phạm tội "ngộ sát" và chỉ phạt 5 đồng bồi thường cho chị Chánh. 

Rút kinh nghiệm sau những thất bại, anh em bảo nhau chuyển sang đấu tranh ngầm: 

• Lãn công: Cho người canh chừng cai Tây; hễ chúng sểnh mắt là cuốc giơ lên không xúc đất, dao chặt hàng tiếng không hạ nổi một cây. 

• Triệt cây giống: Dùng dao con bấm lén vào rễ cái của cây giống trong rổ tre rồi trồng xuống, khiến một tuần sau rễ thối nhũn, cây héo dần. 

• Bỏ trốn: Tích trữ lương thực, diêm quẹt trốn vào rừng. Về sau, anh em kết nghĩa ăn thề với đồng bào làng xung quanh, nhờ đồng bào vận động lính dõng lờ đi không bắt phu trốn. 

• 

Năm 1928, Va-sê (một tên cố đạo phá giới, mang lon quan hai) về thay Tờ-ri-e. Y to béo, lùn, mắt đeo kính như mèo ngủ. Va-sê phô trương sự "tử tế" bằng cách cấm đánh đập (chỉ cấm ngoài mồm), cho đong gạo không hẩm, cá đỡ thối, bỏ tiền mua đồ lập đội chèo, phường nhạc cổ, đội banh và cho làm khoán. 

Thực chất, Va-sê đưa ra mức khoán rất cao (đào 45 hốc/ngày, trồng 15 cây/ngày) nhằm vắt kiệt sức công nhân để đối phó với nạn lãn công, bỏ trốn và áp lực từ tờ báo tiến bộ Thần Chung. 

Đầu năm 1928, triều đình cử ông Bùi Bằng Đoàn vào thanh tra. Bọn chủ dọn dẹp lán trại sạch sẽ, giấu roi song và cho tay chân bám sát. Tuy nhiên, tại làng số 3, anh Tý được công nhân cử ra đã dũng cảm tố cáo trước mặt ông Bùi tình trạng cúp phạt, đánh đập và việc phải làm 11-13 tiếng một ngày. Va-sê chỉ nhún vai, giả vờ ngạc nhiên phân trần. 

Ông Bùi đi rồi, đời sống lập tức tồi tệ hơn. Mấy thằng xu Tây chửi rủa và đánh dữ hơn. Chỉ một tuần sau, anh Tý đột nhiên mất tích. Mấy ngày sau, anh em tìm thấy xác anh bị treo cổ trên cành cây trong rừng, người đã chương phù. Ai cũng biết anh Tý bị bọn chủ cho tay chân giết hại bịt miệng. 

Bình minh trước giờ G

Những lần chống lại chúng đều không xuôi: Cãi lại thất bại, chém chết thằng xu ác bị trả thù tàn khốc, kiện ra tòa hay tố cáo với thanh tra đều nhận về cay đắng. Chỉ có biện pháp lãn công và phá hoại ngầm mới buộc chúng sửa đổi đôi chút. 

Tuy thế, qua những trận thử lửa ấy, anh em công nhân Phú Riềng càng hiểu nhau hơn, tình cảm thắm thiết gắn bó hơn, đúc thành một khối vững chắc. Tất cả đã sẵn sàng cho những đợt đấu tranh mới thắng lợi, chỉ còn thiếu một bộ phận đầu não lãnh đạo. 

Và rồi, tháng 4 năm 1928, bộ phận đầu não ấy bắt đầu hình thành. Những tiếng vang từ Phú Riềng, Sa Cam, Sa Cát đã dội khắp Nam Kỳ...

Đảng chuẩn bị đến với Phú Riềng!