Sau hai ngày ròng rã trên chiếc ôtô lắc lư kinh hồn, toán công nhân một trăm năm mươi anh em từ Hà Nam chúng tôi cũng đặt chân lên đất Phú Riềng. Bước xuống xe, ai nấy đều kinh hoảng nhìn quanh cái nơi mà chúng tôi sắp phải sống cho qua ba năm đằng đẵng.

Phú Riềng nằm ở miền cực tây cao nguyên Di Linh, kẹp giữa lòng một vùng rừng già nhiệt đới hoang sơ, phía bắc giáp Cao Miên, phía tây là rừng Lộc Ninh kéo dài tới tận Cam-pu-chia. Nơi đây, chất đất nham huyền vũ từ núi lửa phun ra tạo thành thứ đất đỏ như son, vô cùng mầu mỡ. Rừng ken đặc tre nứa, những gốc dầu, gốc sao cao vút, to bảy tám người ôm, tán xòe rộng đan vào nhau che khuất cả ánh mặt trời giữa trưa. Những người dân đồng bằng rách rưới, bơ vơ như chúng tôi bị ngợp hoàn toàn trước cảnh tượng ấy. Nỗi lo lắng và niềm nhớ nhà càng thêm da diết.

Chúng tôi là toán công nhân đầu tiên đến khai phá đồn điền thuộc công ty cao su Mi-sơ-lanh, được phân vào làng số 1. Chỗ ở là những dãy ba-rác lợp tôn thấp lè tè, không có lấy một chiếc cửa sổ. Mỗi lán rộng chừng 25 mét vuông, nhốt chung năm người, chật chội đến mức chỉ đủ chỗ đặt bàn chân mỗi khi ra vào. Nấu nướng, ngủ nghỉ đều trên sàn gỗ. Khí hậu nóng nực, ẩm thấp, mưa thì lội, nắng thì chói chang, sống trong lán mà có cảm giác như đang bị nướng trong lò bát quái quanh năm ngày tháng.

Sự bóc lột và phân biệt giai cấp ở đây hiện rõ đến từng chi tiết. Mỗi làng là một đội sản xuất do một tên "cai" người Việt quản lý, trên cai là bọn "xu-vây-dăng" (thường là Tây lai), rồi đến "xu-vây-dăng sếp" và cao nhất là "chủ nhất". Bọn xu-vây-dăng sống trong những ngôi nhà thênh thang, cửa chớp, cửa kính đàng hoàng, đồ đạc bóng lộn. Còn nhà của chủ nhất thì nguy nga như cung cấm, rập rờn xe hơi và hàng chục kẻ hầu người hạ. Anh em công nhân tuyệt nhiên không dám bén mảng đến gần.

Tất cả bọn chúng, từ chủ đến xu-vây-dăng, đều xuất thân từ quân đội Pháp. Chúng là những tên đao phủ thực sự của địa ngục trần gian. Kẻ nào chửi bới, đánh đập công nhân càng ác thì càng mau được tăng lương. Những trận đòn lột quần đánh vào mông, vụt vỡ gan bàn chân, hay những ngày bị cùm trong nhà tối, bỏ đói đến chết khô là chuyện thường tình. Bi đát nhất là các chị em nữ công nhân. Ai nom sạch mắt một chút là y như rằng bị hết sếp lớn đến cai nhỏ gọi lên giày vò. Hễ người chồng nào dám đứng ra bảo vệ vợ, chúng sẽ đánh cho đến chết. Chị em qua tay chúng chỉ vài tuần là thân tàn ma dại, lúc thả về chỉ còn như cái bóng ma.

Ngay ngày thứ hai, chúng tôi được phát nón lá, áo tơi và đồ nghề gồm rựa, cuốc, búa nguyệt. Nhiệm vụ đầu tiên là phá rừng hoang để trồng cao su. Bọn "xu" săm soi từng lưỡi búa, chớm gỉ hay cùn là đòn roi giáng xuống ngay. Không có lấy một thiết bị bảo hộ, công việc hạ cây rừng khổng lồ là một canh bạc với tử thần. Khi gốc cây hàng chục người ôm đổ ụp xuống, tiếng cành gãy rào rào nghe rợn tóc gáy. Sau mỗi tiếng ầm, chúng tôi nín thở lắng nghe xem có tiếng la hét nào không. Hầu như chẳng tuần nào không có người bị cây đè chết, rập xương hay toạc mặt. Buổi sáng đi làm, nơm nớp chẳng biết chiều có còn mạng mà về.

Mỗi ngày, chúng tôi phải dậy từ 4 giờ sáng thổi cơm, 5 rưỡi xếp hàng để điểm danh. Những chiếc ba-toong của bọn "xu" gõ côm cốp vào đầu từng người để đếm. Chậm vài phút là bị phạt tiền, dù tiền công bèo bọt chỉ bốn hào một ngày. Làm việc từ 6 giờ sáng đến 6 giờ chiều dưới nắng gắt, mệt lả người, chỉ được nghỉ mười lăm phút ăn uống, vệ sinh. Tối mịt lê bước về lán, lại tất tả ra suối lấy nước, kiếm củi nướng vài con cá khô đắng nghét hoặc nấu nắm lá rừng cho xót ruột, rồi chui vào ngủ vùi, mặc kệ ngày mai. Người nào người nấy gầy rộc, mắt trũng sâu, má hóp, xương đòn gánh nhô cao như sắp chết đến nơi.

Khí hậu khắc nghiệt sinh ra đủ thứ giặc: muỗi sốt rét to tướng cắn xuyên quần áo, ruồi mòng đỏ tía đốt tới đâu loét thịt tới đó. Nhưng kinh hãi nhất là giống mối rừng. Chiều chiều chúng đi thành đàn, mối lính canh gác với hai chiếc nanh to sắc lẻm. Hễ cắn ngập vào thịt là chúng khóa chặt nanh lại, dứt ra chỉ đứt thân, còn đầu và nanh vẫn cắm sâu vào da thịt. Có người anh em cùng quê Hà Nam với tôi, đi làm mệt quá lên cơn sốt không lết về nổi, phải nằm lại rừng. Đêm ấy mối kéo lên xơi, sáng ra người bất hạnh chỉ còn là một bộ xương trắng hếu. Nghe tiếng mối đi rào rào trong đêm, ai nấy đều sởn gai ốc.

Làm lụng cực nhọc nhưng miếng ăn lại bị bóc lột tàn tệ. Công ty ép chúng tôi lãnh 24 cân gạo lứt vón hòn hàng tháng với giá cắt cổ, cấm mua bán bên ngoài. Thức ăn chỉ là món cá mắm mục nát. Bệnh kiết lỵ, sốt rét hoành hành, hễ lên trạm xá là bị bọn y tá Tây tống cho uống thuốc IPK nôn ra mật xanh mật vàng, hoặc bắt nhịn ăn, bắt chị em phụ nữ ngủ cùng mới cho về. Ở Phú Riềng, không có "chuồng nhốt trẻ" như xí nghiệp dưới Sài Gòn, bởi vì điều kiện tồi tệ đến mức trẻ con sinh ra không thể nào sống nổi.

Tiền lương bèo bọt lại bị vợ con bọn "xu" bòn rút qua các tiệm tạp hóa độc quyền và những sòng xóc đĩa mở vào đúng đêm phát lương. Nhiều người sa ngã, bán cả xà lỏn, đêm co ro ngủ mặc cho muỗi đốt. Quá cực khổ, có người ra rừng thắt cổ tự tử, có người tìm cách bỏ trốn. Cảnh ngộ ấy uất hận nhường nào, để chúng tôi phải cất lên câu ca dao chua xót:

"Lỡ lầm vào đất cao su Chẳng tù thì cũng như tù chung thân"

Để chống trốn chạy, địch lập bốt lính khố xanh và thâm độc dùng trò ảo thuật hóa học (nhỏ péc-măng-ga-nát và gơ-ly-xê-rin vào bông để phát lửa) nhằm lừa bịp đồng bào dân tộc Thượng. Chúng dọa có phép thuật, xúi bà con bắt phu trốn đổi lấy muối, đe dọa đốt làng nếu ai che giấu. Thời gian đầu, có những công nhân trốn lọt lưới lính khố xanh nhưng lại bị chính đồng bào bắt lại.

Nhưng rồi chúng tôi đã tìm cách cảm hóa bà con. Bằng sự chân thành, chúng tôi chữa bệnh cho họ, ăn thề kết nghĩa anh em, và diễn lại chính cái trò tạo lửa của thằng Tây để phá tan lớp màn ma thuật. Khi đồng bào Thượng nhận ra bản chất thâm độc, cướp đất đoạt rẫy của bọn chủ, họ đã quay sang che chở, giúp đỡ phu cao su, trở thành những đồng minh trung kiên trong kháng chiến sau này.

Nhưng trong những ngày tăm tối ấy, máu vẫn đổ. Tôi từng tận mắt chứng kiến 7 người anh em bỏ trốn bị bắt lại. Thằng chủ hạ lệnh cho lính đi giày xăng-đá đinh nhọn, bắt họ nằm xuống rồi giậm thẳng lên lồng ngực. Tiếng xương gãy rau ráu vang lên nghiệt ngã. Chúng đánh đập tàn nhẫn rồi quẳng tất cả vào cùm chín lỗ trong nhà tối. Một tuần sau, khi có người bị phạt phải mở cửa nhà tối, cả 7 người đều đã chết cứng, chân vẫn còn tréo trong lỗ cùm...

Phú Riềng ngày một mở rộng đến làng số 9. Điện, máy lọc nước, xe hơi tấp nập phục vụ bọn chủ. Trong khi đó, hàng ngàn sinh mạng công nhân đã ngã xuống. Những hàng cao su xanh tốt mơn mởn, thẳng tắp đẹp mắt kia, dưới mỗi gốc đều thấm đẫm máu xương, là xác của một người phu xấu số. Lời ca dao lại văng vẳng não nề:

"Cao su đi dễ, khó về Trai thì bỏ xác, gái thì ra ma"

Nhưng chính nơi tận cùng của sự đọa đày, áp bức bóc lột, tinh thần đồng tâm của những người vô sản càng được siết chặt. Không còn gì để mất, sống nay chết mai, chúng tôi không còn biết sợ. Chỉ cần một mồi lửa đấu tranh xướng lên, cả ngàn người sẽ nhất tề đứng dậy, quyết sống mái với lũ mặt người bụng quỷ nơi địa ngục trần gian này.