Những cuộc đấu tranh đơn độc, tự phát của công nhân cao su Phú Riềng cuối cùng đã chú ý được sự theo dõi của anh Ngô Gia Tự – Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ lâm thời. Nhận thức rõ vai trò chiến lược của phong trào công nhân đồn điền, năm 1928, anh Ngô Gia Tự cử đồng chí Nguyễn Xuân Cừ (tức Vĩnh) lên Phú Riềng để hoạt động, gây dựng cơ sở cho Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội.

Người cán bộ giác ngộ và mối duyên gặp gỡ

Đồng chí Nguyễn Xuân Cừ vốn là học sinh Trường Bưởi (Hà Nội). Tuy xuất thân từ tầng lớp trí thức, anh hiểu sâu sắc rằng muốn làm cách mạng thì phải hòa mình vào quần chúng công nông, học hỏi từ họ. Để cắm cơ sở tại Phú Riềng, anh Cừ xin làm bồi phòng cho tên sếp làng số 3 (xu-vây-dăng Lơ-bông).

Lúc này, đồng chí Trần Tử Bình do bị bọn chủ nghi ngờ nên bị đẩy sang làm công việc quét dọn, giặt giũ tại bệnh xá đồn điền nhằm tách khỏi số anh em Hà Nam cũ. Tại đây, bằng sự tinh ý, anh mau chóng thạo việc tiêm bắp, tiêm mạch và sử dụng các loại thuốc thông thường. Tuy nhiên, bệnh xá lại là nơi chứng kiến những tội ác dã man của tên y tá trưởng Phòng "Y ác" – kẻ chuyên đánh đập bệnh nhân và gièm pha, hiếp đáp công nhân nữ. Bản tính bướng bỉnh, thẳng thắn, không chịu khuất phục, Trần Tử Bình nhiều lần cản trở và kiên quyết đánh trả tên y tá ác ôn.

Nghe tiếng người thanh niên giàu chí khí và đã từng tham gia nhiều cuộc đấu tranh trước đó, anh Nguyễn Xuân Cừ tìm cách làm quen và đưa Trần Tử Bình về gian buồng xép của mình để tâm sự. Với tính cách điềm đạm, anh Cừ chậm rãi giảng giải từng chi tiết, giúp Trần Tử Bình hiểu rõ nguyên nhân thất bại của các cuộc đấu tranh trước, đồng thời vạch ra phương pháp đấu tranh mới.

Nhờ sự kiên trì và phương pháp vận động thận trọng, không lâu sau, anh Cừ đã kết nạp 4 hội viên đầu tiên vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên gồm: Trần Tử Bình, Tạ, Hồng và Hòa. Nhận thức lý luận như một bó đuốc soi đường trong đêm tối, giúp những người công nhân lầm than tìm thấy hướng đi cho cuộc đời mình.

Sức hút từ gian phòng xép và kỷ vật "Công lý"

Anh Nguyễn Xuân Cừ nhanh chóng trở thành trung tâm quy tụ công nhân cao su Phú Riềng. Sau giờ làm việc vất vả, anh em lại tụ tập ở căn phòng xép của anh Cừ hoặc ngồi bệt ngoài sân dưới ánh trăng để nghe anh kể chuyện. Anh truyền dạy kinh nghiệm đấu tranh có tổ chức: cách đề ra khẩu hiệu yêu sách, lập ban lãnh đạo, tổ chức bảo vệ, tích trữ lương thực... Anh còn mở rộng tầm mắt cho công nhân khi kể về đất nước Liên Xô – nơi người lao động đã hoàn toàn làm chủ, cùng phong trào công nhân thế giới.

Tuyến giao thông liên lạc giữa Phú Riềng và Xứ ủy Nam Kỳ tại Chợ Lớn do chị Tý – một nữ công nhân quê ở Chi Lai (An Lão, Hải Phòng) đảm nhiệm. Với dáng người nhỏ nhắn, cặp mắt tròn to đen nhánh, can đảm và linh hoạt, chị Tý đã giữ vững đường dây liên lạc an toàn cho đến khi đại cuộc nổ ra.

Giữa anh Cừ và Trần Tử Bình, ngoài tình đồng chí còn có tình nghĩa anh em kết nghĩa. Cùng chung nỗi căm thù chế độ bóc lột hà khắc của chủ tư bản, hai người đã nhờ anh em xưởng cơ khí rèn hai lưỡi búa nguyệt bằng thép tốt, khắc chìm trên má hai chữ "Công lý" mài thật sắc để tặng nhau như một lời thề ngầm cùng hướng về sự nghiệp giải phóng.

Đêm rừng lịch sử 28/10/1929: Lời thề dưới cờ Búa Liềm

Bước sang năm 1929, phong trào công nhân cả nước sục xôi. Thực hiện chủ trương của anh Ngô Gia Tự về việc thành lập cơ sở Đảng, anh Nguyễn Xuân Cừ bắt đầu đưa Điều lệ Đảng cho các hội viên nòng cốt nghiên cứu.

Vào một đêm trăng vằng vặc mùng 10 âm lịch (đêm 28/10/1929), trong khu rừng hẻo lánh sau làng số 3, Lễ thành lập Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng Phú Riềng đã diễn ra trang nghiêm.

Dưới ánh nến lung linh và lá cờ Búa Liềm treo phủ dọc thân cây cổ thụ, 6 đồng chí gồm: Nguyễn Xuân Cừ, Trần Tử Bình, Tạ, Hồng, Hòa và Doanh đã giơ cao tay phải đĩnh đạc tuyên thề:

Thề trung thành với giai cấp, với Đảng đến chết không thôi.

Thề giữ bí mật của Đảng đến cùng. Nếu bị địch bắt, dù cho chúng có tra tấn đến chết cũng không khai.

Lăn vào quần chúng, thề sát vai nhau cùng đấu tranh.

Bỏ tất cả mọi thứ tín ngưỡng khác, tin tưởng có một chủ nghĩa Cộng sản.

Thề chung sức đấu tranh, trước làm cách mạng giải phóng dân tộc, sau làm cách mạng xã hội chủ nghĩa, tiến tới thế giới đại đồng.

Chi bộ Phú Riềng chính thức ra đời. Đồng chí Nguyễn Xuân Cừ làm Bí thư; đồng chí Trần Tử Bình phụ trách Đội Thanh niên Xích vệ; đồng chí Tạ phụ trách làng số 2; đồng chí Hồng phụ trách Nghiệp đoàn; đồng chí Doanh lãnh đạo làng số 3; đồng chí Hòa hỗ trợ vận động công nhân lái xe và cơ khí.

Sự kiện đêm 28/10/1929 tại Phú Riềng về sau đã trở thành Ngày truyền thống của Công nhân cao su Việt Nam.

Củng cố lực lượng và chuyến đi "vô sản hóa"

Sau khi thành lập, Chi bộ nhanh chóng xây dựng các tổ chức quần chúng bí mật và công khai như Nghiệp đoàn, Xích vệ đội, Hội tương tế, các đội thể thao, văn nghệ. Báo chí bí mật như tờ "Thanh niên giải phóng" và báo "L'Humanité" (Nhân Đạo) của Đảng Cộng sản Pháp được chuyển vào đồn điền. Đồng chí Trần Tử Bình vốn biết chút tiếng Pháp đã đảm nhiệm việc dịch các bài viết về kinh nghiệm đấu tranh thế giới cho anh em học hỏi.

Những thắc mắc về lý luận, như việc tịch thu "đạo điền" (ruộng nhà chung), cũng được anh Cừ giải thích cặn kẽ dựa trên thực tế bóc lột của địa chủ, giúp Trần Tử Bình hoàn toàn thông suốt và củng cố niềm tin tuyệt đối vào con đường cách mạng.

Cuối năm 1929, anh Nguyễn Xuân Cừ trực tiếp đưa Trần Tử Bình về Chợ Lớn gặp Bí thư Xứ ủy Ngô Gia Tự. Tại căn phòng trọ chật hẹp trên đường Lagrandière (nay là đường Lý Tự Trọng), Trần Tử Bình tận mắt chứng kiến hình ảnh người lãnh đạo Xứ ủy đang sống đời công nhân khuân vác để "vô sản hóa". Những lời dặn dò mộc mạc của anh Tự: "Muốn giải phóng cho mình thì phải giải phóng giai cấp trước đã... Đấu tranh để giải phóng giai cấp thì phải lăn vào quần chúng vô sản" đã trở thành kim chỉ nam sâu sắc cho người cán bộ trẻ.

Tiếp quản ngọn đuốc lãnh đạo

Cuối năm 1929, bị tên phản bội Dương Hạc Đính khai báo, mật thám Pháp bắt đầu theo dõi anh Nguyễn Xuân Cừ. Tuy không đủ bằng chứng để bỏ tù, chúng đã ra quyết định trục xuất anh về Bắc.

Trước khi rời đi, trách nhiệm Bí thư Chi bộ Phú Riềng được đồng chí Nguyễn Xuân Cừ tin tưởng bàn giao lại cho Trần Tử Bình. Gánh trên vai trọng trách nặng nề khi tuổi đời còn trẻ và kinh nghiệm chưa nhiều, nhưng với sự chỉ đạo sát sao từ Xứ ủy Ngô Gia Tự qua đường dây liên lạc của chị Tý, Trần Tử Bình cùng Chi bộ Phú Riềng đã vững vàng bước vào giai đoạn quyết liệt mới – giai đoạn "Trước giờ bão nổi".